Większość wpadek z AI w instytucjach publicznych ma to samo źródło: ktoś zadał pytanie czatowi i nie sprawdził odpowiedzi, a czasem nawet jej nie przeczytał, zanim wkleił ją do dokumentu. Jest jednak narzędzie, które działa inaczej. Odpowiada na podstawie dokumentów, które sam mu dasz, i pokazuje, skąd wziął każde zdanie. Poniżej opisuję, jak go używam i jak może je wykorzystać każda instytucja kultury.
Model językowy w zwykłym czacie odpowiada na podstawie tego, czego nauczył się wcześniej. Gdy czegoś nie wie, rzadko to przyznaje. Częściej tworzy odpowiedź, która brzmi przekonująco: z nazwami, datami, a czasem z sygnaturami orzeczeń, które nigdy nie zapadły. Pewny ton nie oznacza pewnej treści. A tekst wygenerowany w kilka sekund kusi, żeby wkleić go dalej bez czytania.
Dobrze pokazała to sprawa raportu „Polaków portret własny”, przygotowanego latem 2026 roku pod kierunkiem ówczesnej pełnomocniczki rządu do spraw promocji marki Polski. W dokumencie znalazły się zdania, które powinny zatrzymać każdego uważnego czytelnika: Katowice leżą w nim „w północnym centrum Polski”, a młodzi Polacy mieliby często posługiwać się językiem mandaryńskim. Autorka przyznała, że przy pracy korzystano z narzędzi AI, jak wyjaśniała, do transkrypcji, podsumowań i redakcji tekstu. Po fali krytyki złożyła dymisję. Nie wiemy, które zdania napisał model, a które człowiek, i dla tej lekcji nie ma to znaczenia. Zawiodło to, co powinno nastąpić po wygenerowaniu tekstu: uważna lektura i sprawdzenie.
To dobry punkt wyjścia do rozmowy o narzędziach, które pracują na zamkniętym zbiorze dokumentów. Raport opierał się na własnych materiałach badawczych, a AI służyła do ich streszczania i redakcji. Dokładnie w takiej pracy narzędzie, które przy każdym zdaniu pokazuje fragment źródła, daje realną przewagę. Twierdzenie, którego nie ma w materiałach, nie ma też przypisu, i to jest pierwszy sygnał, że coś jest nie tak. Narzędzie nie sprawdzi tekstu za nas, ale sprawia, że sprawdzenie zajmuje minuty, a nie dni.
W instytucji kultury taki błąd nie kończy się na wstydzie. Trafia do pisma do organizatora, regulaminu konkursu albo tekstu na stronie, który firmujemy nazwą instytucji. Problemem nie jest sama sztuczna inteligencja, tylko używanie jej bez zrozumienia, jak działa.
Czym jest Gemini Notebook
Gemini Notebook to narzędzie Google, które do niedawna nazywało się NotebookLM. Zmieniła się nazwa, ale działa tak samo. To notatnik, do którego wgrywasz własne źródła: pliki PDF, dokumenty, strony internetowe, nagrania. Potem zadajesz pytania, a narzędzie odpowiada wyłącznie na podstawie tych materiałów.
Najważniejsze są przypisy. Przy każdej odpowiedzi narzędzie pokazuje, z którego dokumentu i z którego fragmentu ją wzięło. Klikasz i widzisz oryginalne zdanie. Jeśli odpowiedzi nie ma w źródłach, narzędzie zwykle o tym mówi, zamiast zgadywać.
Jedno zastrzeżenie. Gemini Notebook potrafi też wyszukiwać i dodawać źródła z internetu. Czasem to przydatne, ale używaj tej funkcji świadomie. Cała wartość narzędzia polega na tym, że pracuje na materiałach, które sam wybrałeś i za które odpowiadasz.
Pięć zastosowań na jutro
1. Dokument w obcym albo dawnym języku
Sytuacja: masz źródło do historii swojego miejsca, ale jest po niemiecku, po łacinie albo pisane językiem sprzed stu lat.
Wgrywasz skan albo plik i prosisz o omówienie. Sam w ten sposób opracowałem łacińskie breve papieża Klemensa XIV z 1772 roku i numer Biuletynu Śląskiego Towarzystwa Ludoznawczego z 1925 roku. Tak samo pracowałem nad historią Pałacu Leśnickiego na podstawie niemieckich książek sprzed wieku.
Przykładowe polecenie: „Streść ten dokument po polsku w pięciu punktach. Wypisz osoby, miejsca i daty, które się w nim pojawiają. Przy każdym punkcie wskaż fragment oryginału, na którym się opierasz.”
Na co uważać: przy trudnych fragmentach sprawdź tłumaczenie z kimś, kto zna język. Narzędzie ułatwia pracę z tekstem, ale nie zastąpi specjalisty od dawnych źródeł.
2. Jeden notatnik na cały projekt
Sytuacja: prowadzisz projekt, który trwa miesiące. Wniosek, umowa, notatki ze spotkań, korespondencja, sprawozdania rozchodzą się po folderach i skrzynkach.
Wrzucasz to wszystko do jednego notatnika. Tak pracuję jako animator w programie Dom Kultury+. Przed spotkaniem pytam notatnik, co ustaliliśmy ostatnio i jakie zadania zostały otwarte. Przy sprawozdaniu proszę o zestawienie działań z harmonogramem z wniosku.
Przykładowe polecenie: „Na podstawie notatek ze spotkań wypisz wszystkie ustalenia i zadania. Przy każdym podaj, kto jest odpowiedzialny, termin i datę spotkania, na którym to ustalono.”
Na co uważać: notatnik wie tylko to, co do niego wrzucisz. Po każdym spotkaniu dodaj notatkę, inaczej obraz projektu szybko się zestarzeje.
3. FAQ z regulaminu
Sytuacja: masz regulamin imprezy, konkursu albo zajęć. Ludzie i tak dzwonią z pytaniami, na które odpowiedź jest w paragrafie siódmym.
Wgrywasz regulamin i prosisz o przygotowanie listy pytań i odpowiedzi językiem uczestnika, gotowej do wstawienia na stronę.
Przykładowe polecenie: „Na podstawie regulaminu przygotuj 10 najczęstszych pytań, jakie mogą zadać uczestnicy, z krótkimi odpowiedziami prostym językiem. Przy każdej odpowiedzi podaj numer paragrafu.”
Na co uważać: odpowiedzi w FAQ nie mogą być szersze ani łagodniejsze niż regulamin. Porównaj każdą z paragrafem, na który wskazuje przypis. Za treść na stronie odpowiada instytucja.
4. Podcast do posłuchania w samochodzie
Sytuacja: musisz przygotować się do spotkania albo poznać obszerny materiał, ale nie masz czasu na czytanie przy biurku.
Gemini Notebook potrafi zrobić ze źródeł rozmowę dwóch prowadzących w formie podcastu. Generuje też krótki przegląd wideo. Sam słucham takich podcastów w samochodzie w drodze na spotkania. To dobry sposób, żeby wejść w temat, zanim usiądzie się do dokumentów.
Jak to zrobić: w panelu po prawej stronie wybierz przegląd audio. Możesz wpisać, na czym prowadzący mają się skupić, na przykład: „Omów najważniejsze obowiązki organizatora wynikające z tych dokumentów”.
Na co uważać: podcast to wprowadzenie, nie podstawa do decyzji. Prowadzący upraszczają i czasem rozkładają akcenty inaczej, niż zrobiłby to ekspert.
5. Zestawienie kilku dokumentów w tabeli
Sytuacja: masz kilka podobnych dokumentów, na przykład sprawozdania z kilku lat, wnioski w naborze albo umowy z artystami, i chcesz je porównać.
Narzędzie potrafi wyciągnąć z dokumentów te same informacje i ułożyć je w tabelę, którą można wyeksportować do arkusza.
Przykładowe polecenie: „Z każdego sprawozdania wypisz w tabeli: rok, liczbę wydarzeń, liczbę uczestników, budżet i najważniejsze problemy wskazane przez autora.”
Na co uważać: sprawdź kilka komórek z oryginałem, zwłaszcza liczby. Jeśli dokumenty liczą coś w różny sposób, tabela tego nie pokaże.
Czego nie wrzucać do notatnika
Instytucja kultury jest administratorem danych osobowych i odpowiada za to, gdzie je przekazuje. Zanim wgrasz dokument, zadaj sobie trzy pytania:
- Czy są w nim dane osobowe, na przykład uczestników, pracowników albo wnioskodawców? Jeśli tak, usuń je albo nie wgrywaj dokumentu.
- Czy to dokument wewnętrzny, który nie powinien wyjść poza instytucję?
- Czy korzystasz z konta prywatnego, czy z konta instytucji i jakie warunki przetwarzania danych ono przewiduje?
Zasady przetwarzania danych w narzędziach Google różnią się w zależności od rodzaju konta. Inne obowiązują na prywatnym koncie Gmail, inne na koncie służbowym w Google Workspace, którym zarządza instytucja. Zanim zaczniesz pracować na dokumentach instytucji, zapytaj osobę odpowiedzialną za IT albo inspektora ochrony danych, z jakiego konta i na jakich zasadach możesz korzystać. Jeśli nie masz pewności, przyjmij prostą regułę: do notatnika trafia tylko to, co instytucja mogłaby opublikować.
Trzy zasady na koniec
- Sprawdzaj przypisy. Przy każdej ważnej odpowiedzi kliknij i przeczytaj fragment źródła.
- Pytaj o to, co jest w źródłach. Notatnik jest dobry w porządkowaniu i streszczaniu twoich materiałów, a nie w wiedzy spoza nich.
- Ty odpowiadasz za wynik. AI przygotowuje, człowiek decyduje i podpisuje.
Chcesz zobaczyć to w praktyce?
Pokażę to wszystko na żywo na bezpłatnym szkoleniu online „Jak korzystać z AI i się nie skompromitować”. Uczestnicy wychodzą z własnym, działającym notatnikiem. Szkolenie odbędzie się w czwartek 19 listopada o 18:00 w Google Meet. Zapisy: ai.menedżerkultury.pl.
To pierwsze z trzech szkoleń cyklu AI Culture Lab. Kolejne odbędą się 3 i 17 grudnia. Na zakończenie cyklu udostępnię bezpłatnie narzędziownik z gotowymi scenariuszami i poleceniami dla instytucji kultury.


