Czy instytucja jest niezbędna, aby kultura istniała? A może kultura to przede wszystkim ludzie, a budynki są wtórne? Federacja Mazowia mówi: „sprawdzam” i publikuje wyniki badań, które potwierdzają, że co trzecia gmina na Mazowszu nie ma domu kultury.
W jednym z najlepiej rozwiniętych regionów Polski – województwie mazowieckim – aż 1/3 gmin nie posiada żadnego domu, ośrodka czy centrum kultury. Federacja Mazowia w 2025 roku przeprowadziła badania w gminach pozbawionych instytucjonalnego zaplecza. Raport „POZA DOMEM”, który właśnie ujrzał światło dzienne, rzuca nowe światło na to, jak funkcjonuje kultura „bezdomna”.
Kultura trzyma się na liderach (i liderkach)
Wnioski z raportu potwierdzają to, co wielu z nas obserwuje w terenie, ale co rzadko wybrzmiewa w oficjalnych statystykach:
- Czynnik ludzki jest decydujący. Kultura działa tam, gdzie są aktywni liderzy, i zanika momentalnie, gdy ich zabraknie. To pokazuje ogromną kruchość systemów opartych wyłącznie na entuzjazmie, bez oparcia w stałych strukturach.
- Kultura ma twarz kobiety. To przede wszystkim kobiety pełnią rolę lokalnych animatorek i menedżerek wydarzeń. To na ich barkach spoczywa ciężar organizowania życia społecznego w „białych plamach” na mapie instytucji.
Wykluczenie przez brak bazy
Brak domu kultury to nie tylko brak sali widowiskowej. To brak stałego miejsca spotkań. Badania wskazują na niestabilność działań kulturalnych, które są uzależnione od tytanicznego często wysiłku jednostek.
Co więcej, raport punktuje problem wykluczenia komunikacyjnego. Brak lokalnej oferty połączony z brakiem transportu sprawia, że młodzież i osoby niezmotoryzowane są systemowo odcięte od uczestnictwa w kulturze. To sygnał alarmowy – jeśli nie stworzymy warunków dostępności (czy to przez infrastrukturę, czy transport), tracimy kolejne pokolenia odbiorców i twórców.
Premiera raportu i debata
Premiera raportu „POZA DOMEM” odbędzie się 10 grudnia 2025 (środa) o godz. 18:00 w Pracowni Duży Pokój (ul. Warecka 4/6, wejście od ul. Kubusia Puchatka, 00-040 Warszawa).
W rozmowie wezmą udział:
- Krystian Połomski – badacz i współautor raportu,
- Michał Rydzewski – Zastępca Dyrektora Narodowego Centrum Kultury
- Joanna Szewczyk – działaczka społeczna z gminy Błędów,
- Justyna Szymańska – badaczka ze Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna.
Spotkanie poprowadzi Anna Czyżewska, Prezeska Zarządu Federacji Mazowia.
Partnerem wydarzenia jest Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna.