Po dwóch latach Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygnął sprawę odwołania dyrektora jednej z państwowych instytucji kultury.
We wrześniu 2024 roku Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Hanna Wróblewska odwołała Roberta Kostrę ze stanowiska dyrektora Muzeum Historii Polski. Powodem miało być naruszenie przepisów prawa w związku z zajmowanym stanowiskiem. Według ministerstwa dyrektor naruszył zasadę efektywności gospodarowania mieniem przez: niewykorzystanie w całości dotacji otrzymanej od ministerstwa na realizację zadania dotyczącego zakupu wyposażenia muzeum, niewykorzystanie znacznej części dotacji przyznanych przez ministerstwo w ramach programu wieloletniego „Budowa Muzeum Historii Polski”, niewłaściwy nadzór nad realizacją inwestycji, który miał przyczynić się do sporu z generalnym wykonawcą, zgłaszającym kolejne wielomilionowe roszczenia.
Robert Kostro zaskarżył akt odwołania do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wskazał, że zarzuty ministerstwa są nieprawdziwe. Podkreślił też, że odwołanie nie zostało poprzedzone żadnym postępowaniem wyjaśniającym, a on sam nie miał możliwości przedstawienia swojego stanowiska. W sprawie nie toczyło się również postępowanie przed rzecznikiem dyscypliny finansów publicznych ani przed innym organem.
WSA w Warszawie stwierdził, że zaskarżony akt – poza przytoczeniem czterech przykładowych, zdaniem ministerstwa, naruszeń zasady efektywności gospodarowania mieniem – nie zawiera żadnego uzasadnienia. Nie pozwala ono ocenić, czy w sprawie zaistniała przesłanka określona w art. 15 ust. 6 pkt 3 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Ministerstwo, wskazując na brak efektywności gospodarowania mieniem, posłużyło się wielomilionowymi kwotami, nie odwołało się jednak do wyników jakiejkolwiek kontroli czy audytu, które potwierdzałyby te zarzuty.
Od wyroku WSA ministerstwo wniosło skargę kasacyjną do NSA. Wyrokiem z 29 września 2026 r. (sygn. akt II OSK 2781/25) NSA oddalił ją, stwierdzając, że sąd pierwszej instancji słusznie uznał, iż powołanie się w uzasadnieniu aktu na przepis o charakterze ogólnej zasady gospodarowania środkami finansowymi w instytucjach kultury – w powiązaniu z jedynie przykładowym wyliczeniem okoliczności faktycznych oraz brakiem w aktach sprawy dokumentacji potwierdzającej zarzucane dyrektorowi naruszenia – przemawia za uznaniem, że akt ten nie może się ostać.
Jak wskazał NSA, zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej instytucja kultury gospodaruje samodzielnie przydzieloną i nabytą częścią mienia oraz prowadzi samodzielną gospodarkę w ramach posiadanych środków, kierując się zasadami efektywności ich wykorzystania. Przepis ten przede wszystkim potwierdza formalną odrębność podmiotową instytucji kultury od jej organizatora. Określa także podstawową zasadę gospodarowania budżetem instytucji kultury – efektywność. Jest to jednak, jak słusznie zauważył WSA w Warszawie, pojęcie nieostre. Z uwagi na bardzo ogólny charakter tego przepisu ministerstwo powinno tym bardziej precyzyjnie określić nie tylko, o jakie działania lub zaniechania chodzi i kiedy miały miejsce, lecz także dlaczego stanowią one naruszenie tego przepisu oraz dlaczego w tym przypadku może on stanowić samodzielną podstawę odwołania.
Według NSA ministerstwo nie podjęło nawet próby wykazania związku przyczynowego między roszczeniami zgłaszanymi przez wykonawcę inwestycji a odpowiedzialnością dyrektora, np. czy wynikają one z jego konkretnych zaniedbań. W toku postępowania dyrektor wskazywał na brak swojej winy i podawał obiektywne przyczyny opóźnień, które skutkowały niewykorzystaniem całości środków przeznaczonych na dany rok. Ministerstwo nie określiło też, jakie konkretnie roszczenia zgłasza generalny wykonawca, jakich kwot dotyczą i dlaczego miałyby powstać z winy dyrektora. Nie wskazało również, czy obowiązek zapłaty został zasądzony prawomocnym wyrokiem sądu.
W uzasadnieniu wyroku NSA podkreślił, że uzasadnienie odwołania dyrektora instytucji kultury powinno być sformułowane tak, aby umożliwiało sądową kontrolę legalności. Zdaniem sądu ministerstwo tego wymogu nie spełniło. Akt odwołania zawierał niepełny opis okoliczności faktycznych i niewystarczające uzasadnienie prawne. Ministerstwo nie wymieniło wszystkich zarzucanych dyrektorowi naruszeń przepisów, lecz jedynie ogólnie wskazało na liczne naruszenia art. 27 ust. 1 ustawy. Opis naruszeń był nieprecyzyjny i nie wykazywał związku przyczynowego między opóźnieniami w budowie muzeum czy roszczeniami wykonawcy a odpowiedzialnością dyrektora.
Jak zaznaczył sąd, tak poważne zarzuty dotyczące nieprawidłowego wydatkowania środków publicznych, jak te postawione Robertowi Kostrze, powinny znaleźć potwierdzenie w wynikach kontroli finansowej przeprowadzonej przez uprawniony do tego organ.
Robert Kostro kierował Muzeum Historii Polski od jego utworzenia w 2006 roku. W 2025 roku został powołany na stanowisko dyrektora Archiwum Głównego Akt Dawnych.
Warto przypomnieć, że Hanna Wróblewska nie jest jedynym szefem resortu kultury, który odwoływał dyrektorów instytucji kultury z naruszeniem prawa. Z bardzo podobnych powodów NSA uznał za niezgodne z prawem również decyzje jej poprzednika, Piotra Glińskiego. Do najgłośniejszych dymisji uznanych za dokonane z naruszeniem prawa należą m.in. odwołanie dyrektora Instytutu Adama Mickiewicza oraz dyrektora jednego z teatrów narodowych.
Fot. Chris Olszewski – Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=137346547

