Krajowa Sekcja Muzeów i Instytucji Ochrony Zabytków NSZZ „Solidarność” opublikowała raport analizujący wynagrodzenia w wybranych państwowych instytucjach kultury w latach 2022–2024. Wyniki tej analizy wskazują na poważne dysproporcje płacowe oraz rosnące ryzyka kadrowe, które zagrażają stabilności i jakości funkcjonowania całego sektora.
Raport został sporządzony na podstawie danych z 84 państwowych instytucji kultury oraz 140 jednostek funkcjonujących przy nich, których organizatorami są Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Obrony Narodowej oraz Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Analizowany okres 2022–2024 charakteryzował się dynamicznymi zmianami na rynku pracy i znacznymi podwyżkami cen.
Kluczowym spostrzeżeniem jest to, że choć w instytucjach kultury odnotowano nominalne podwyżki, miały one na celu jedynie częściowe zrekompensowanie skutków inflacji. Wzrost cen energii, usług komunalnych, transportu i produktów codziennego użytku znacząco obniżał realną siłę nabywczą wynagrodzeń. W efekcie realne płace pracowników sektora nie nadążały za tempem rosnących kosztów życia.
Porównanie z przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce narodowej ujawnia rosnącą lukę płacową, co prowadzi do spadku konkurencyjności zatrudnienia w sektorze kultury.
Najistotniejszym wnioskiem płynącym z raportu jest fakt, że wynagrodzenia pracowników instytucji kultury – niezależnie od tego, czy są to pracownicy merytoryczni, administracyjni, techniczni czy obsługi – pozostają nieadekwatne do wymagań, odpowiedzialności i społecznego znaczenia wykonywanej pracy.
- Pracownicy merytoryczni – to grupa kluczowa, odpowiedzialna za ochronę, konserwację, dokumentację i upowszechnianie dziedzictwa, a w jej skład wchodzą m.in. muzealnicy i konserwatorzy. Ich praca wymaga wysokich kwalifikacji i doświadczenia, jednak w wielu instytucjach poziom wynagrodzeń jest niewspółmierny do tej odpowiedzialności, co obniża atrakcyjność zawodu. Szybkie podwyżki płacy minimalnej spowodowały zbliżanie się płac stanowisk merytorycznych do wynagrodzeń za prace o niższych wymaganiach, co spłaszcza strukturę płac i osłabia motywację do podnoszenia kwalifikacji. W całym badanym okresie około dwie trzecie instytucji wypłacało pensje poniżej średniej dla tej grupy. Średnie miesięczne wynagrodzenie tej grupy wyniosło 8 313,74 zł w 2024 roku.
- Pracownicy administracji – pełnią kluczowe role w zakresie wsparcia finansowego i prawnego. Mimo że ich przeciętne wynagrodzenie nominalnie wzrosło (do 8 805,30 zł w 2024 r.), w części mniejszych instytucji pensje utrzymywały się blisko poziomu płacy minimalnej. Niskie płace utrudniają pozyskanie specjalistów z kluczowych obszarów (księgowość, kadry), powodując rotację i osłabiając sprawność zarządzania.
- Pracownicy techniczni i obsługi – odpowiadają za codzienną operacyjność, bezpieczeństwo zbiorów i komfort publiczności. Ich praca często odbywa się w systemie zmianowym i w ścisłym reżimie bezpieczeństwa. Ich wynagrodzenia również oscylowały wokół minimalnego poziomu, co utrudnia pozyskanie i utrzymanie doświadczonych pracowników i zwiększa ryzyko incydentów lub awarii. Średnie miesięczne wynagrodzenie tej grupy wyniosło 6 901,56 zł w 2024 roku.
Raport odnotowuje poważne dysproporcje w poziomie zatrudnienia i wynagrodzeń między poszczególnymi instytucjami.
Obserwowano systematyczny spadek średniej liczby zatrudnionych w państwowych instytucjach kultury, który w ciągu dwóch lat wyniósł 2,43 etatu. Ta redukcja wynika z niewystarczającego wzrostu dotacji podmiotowych w obliczu rosnących kosztów płac, co zmusza jednostki do ograniczania etatów. Konsekwencją jest zwiększone obciążenie obowiązkami dla pozostałych pracowników.
Struktura zatrudnienia jest nierównomierna: większość instytucji (65% w 2024 r.) działa z niedoborami kadrowymi. Największe instytucje, zwłaszcza te zlokalizowane w metropoliach i posiadające rozbudowane struktury, dysponują stabilniejszym zapleczem finansowym i większymi możliwościami utrzymania zatrudnienia. Mniejsze placówki poza metropoliami mają trudności z utrzymaniem specjalistów, co prowadzi do zawężenia oferty i osłabienia zdolności do realizacji misji publicznej, pogłębiając dysproporcje między regionami.
Wśród kadry kierującej rozbieżności płacowe były także bardzo duże, sięgając i przekraczając 20 tys. zł, co wskazuje na brak wspólnych standardów kształtowania wynagrodzeń na stanowiskach zarządzających.
Instytucje kultury są organizacjami o długim trwaniu, a ich działalność — obejmująca zachowanie dziedzictwa narodowego i kształtowanie tożsamości społecznej — jest strategicznym zasobem wymagającym kompetentnych i doświadczonych kadr. Utrzymywanie niskiego poziomu wynagrodzeń, zwłaszcza w muzeach, zagraża nie tylko kreatywności sektora, ale także bezpieczeństwu i właściwej ochronie zbiorów muzealnych.
Raport NSZZ „Solidarność” wzywa do pilnej reformy polityki płacowej w sektorze kultury. Aby instytucje kultury mogły realizować swoją misję i pozostać atrakcyjnym miejscem pracy, niezbędne jest:
- Zwiększenie finansowania sektora.
- Zapewnienie jawności wynagrodzeń.
- Ujednolicenie zasad płacowych w ramach branżowego układu zbiorowego pracy.
- Poprawa przejrzystości procesów decyzyjnych.
Według autorów raportu tylko partnerska współpraca między stroną społeczną a rządem, szczególnie Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, umożliwi zbudowanie stabilnego i sprawiedliwego systemu płac, który wzmocni prestiż zawodu i zapewni długofalowy rozwój sektora.