Samorządowcy chcą poprawy sytuacji instytucji kultury i umożliwienia pełnego odliczenia VAT przy zakupach związanych z organizacją nieodpłatnych wydarzeń. Związek Województw RP proponuje powrót do stanu prawnego sprzed 2016 roku i likwidację tzw. prewspółczynnika dla sektora kultury.
Zarząd Związku Województw Rzeczypospolitej Polskiej wskazuje, że od 2016 r. trwa spór instytucji kultury z fiskusem o zakres odliczenia podatku VAT, gdy w życie weszła nowelizacja ustawy o VAT wprowadzająca tzw. prewspółczynnik.
– Wcześniej nie było żadnych wątpliwości, że instytucja kulturalna może odzyskać cały podatek przy zakupach towarów i usług na cele organizacji nieodpłatnych imprez – czytamy w stanowisku Zarządu Związku Województw Rzeczypospolitej Polskiej z 3 lutego 2026 r. – Jednak, wskutek wejścia w życie nowelizacji fiskus uznał, że konieczne jest odliczanie proporcjonalne (stosowanie prewspółczynnika). To oznaczało, że np. muzeum czy teatr mogły odzyskać tylko kilkadziesiąt procent podatku zapłaconego przy zakupach, a nie jak wcześniej całość. Straty w niektórych wypadkach sięgały milionów złotych – piszą samorządowcy.
Kluczowy spór dotyczy interpretacji działań nieodpłatnych. Czy darmowy koncert lub wystawa to działalność czysto statutowa (niepodlegająca VAT), czy może element strategii marketingowej mającej napędzić sprzedaż biletów i pamiątek? Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2018 r. (sygn. akt I FSK 473/18) stanął po stronie muzealników, orzekając, że jeśli darmowe imprezy służą zwiększeniu frekwencji i sprzedaży, instytucja może odliczać VAT bez prewspółczynnika. Jednak mimo korzystnych wyroków, organy skarbowe często odmawiają uznania tego związku, zmuszając instytucje do żmudnych procesów.
Zarząd Związku Województw RP zwraca też uwagę na pułapkę związaną z występami gościnnymi. Sprzedaż spektakli poza siedzibą instytucji jest zwolniona z VAT. Paradoksalnie, to zwolnienie komplikuje sytuację. Zgodnie z przepisami ustawy o podatku od towarów i usług, usługi kulturalne świadczone przez instytucje kultury są zwolnione z podatku VAT, o ile są realizowane poza ich stałą siedzibą. Sprzedaż biletów na spektakle grane poza siedzibą instytucji korzysta więc ze zwolnienia od podatku. Jednocześnie sprzedaż biletów na spektakle wystawiane w siedzibie instytucji podlega opodatkowaniu stawką VAT 8% . W konsekwencji instytucja prowadzi działalność mieszaną, obejmującą zarówno czynności opodatkowane, jak i zwolnione z VAT. W takim przypadku instytucja ma obowiązek ustalania proporcji, według której możliwe jest odliczanie podatku VAT naliczonego od zakupów związanych z działalnością mieszaną.
Jak wskazują przedstawiciele Związku wskutek prowadzenia działalności mieszanej oraz obowiązku stosowania prewspółczynnika VAT:
- instytucje kultury nie mają prawa do pełnego odliczenia podatku VAT naliczonego,
- powiększają się koszty funkcjonowania instytucji, gdyż część podatku VAT stanowi koszt uzyskania przychodu,
- konieczne jest prowadzenie dodatkowej ewidencji, rozliczeń proporcji i korekt rocznych,
- rośnie ryzyko podatkowe, w tym potencjalne kontrole fiskalne.
Ponadto realizacja spektakli poza siedzibą generuje dodatkowe koszty logistyczne, szczególności w zakresie transportu, wynajmu przestrzeni, zakwaterowania i diet dla zespołu artystycznego i technicznego. Częstokroć wpływy z biletów nie kompensują tych kosztów, co oznacza konieczność pokrywania deficytu ze środków własnych instytucji lub dotacji organizatora.
W związku z powyższym Zarząd Związku Województw RP, reprezentowany przez Olgierda Geblewicza, oficjalnie zaproponował powrót do stanu prawnego sprzed 2016 roku i likwidację prewspółczynnika w obecnej formie dla sektora kultury. Postulat ten trafił już na biurko Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marty Cienkowskiej.