Marta Cienkowska zostanie zapamiętana jako ta ministra kultury, która powiedziała pracownikom instytucji kultury, że o trzynastych pensjach mogą sobie tylko pomarzyć.
Jeśli liczyliście na to, że podczas poniedziałkowej konferencji prasowej MKiDN dowiecie się czegoś konkretnego na temat projektu nowelizacji ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, to mogliście się srogo rozczarować.
W tej chwili najbardziej wyczerpującym źródłem informacji na temat planowanych zmian pozostaje chyba mój blog Menedżerkultury.pl, gdzie zrelacjonowałem spotkanie Forum Kraków z Agatą Diduszko-Zyglewską, do którego doszło w lipcu tego roku.
W spotkaniu brała udział grupa dyrektorów instytucji kultury (ja nie). Agata Diduszko-Zyglewska, doradczyni ministry, przedstawiła na nim założenia nowelizacji. Już wtedy było wiadomo, że będzie to raczej lifting niż głęboka reforma.
Agata Diduszko-Zyglewska również w lipcu powiedziała, że trzynastki mają zostać przeniesione do „drugiego etapu” zmian. Od poniedziałku wiemy już, że „drugi etap” oznacza, w najlepszym przypadku, kolejną kadencję.
W lipcu informacja o tym, że trzynastek nie będzie, nie uzyskała takiego rezonansu jak teraz. Moja rolka z wypowiedzią ministry Marty Cienkowskiej pobiła rekord mojego osobistego profilu na Facebooku, osiągając kilkanaście tysięcy wyświetleń w ciągu doby.
W trakcie konferencji Marta Cienkowska powiedziała o trzech kwestiach, które mają zostać uregulowane w nowelizacji. Wskazała jednocześnie, że obszarów zmian jest faktycznie dziewięć. Prawdopodobnie są to dokładnie te same obszary, o których mówiła Agata Diduszko-Zyglewska w lipcu.
Trudno jednak powiedzieć, że wszystkie są rzeczywiście „obszarami” reformy. Część zmian ma charakter czysto formalny. Przykład? Rezygnacja z obowiązku zasięgania opinii związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych w przypadku odwołania dyrektora na jego własny wniosek. O taką zmianę wielokrotnie postulowaliśmy jako Stowarzyszenie Dyrektorów i Dyrektorek Samorządowych Instytucji Kultury.
Jednocześnie propozycje zmian już budzą niepokój zarówno w środowisku domów, ośrodków i centrów kultury czy bibliotek, jak również w środowisku instytucji artystycznych. Świadczy o tym chociażby pismo skierowane w lipcu do Marty Cienkowskiej przez Stowarzyszenie Dyrektorów Teatrów.
Niepokój budzą między innymi zapowiedzi ograniczenia maksymalnej długości kadencji dyrektorów instytucji niebędących instytucjami artystycznymi. Ministerstwo proponuje, aby obniżyć ten próg do pięciu lat – analogicznie jak w przypadku instytucji artystycznych, gdzie od 14 lat można powołać dyrektora maksymalnie na pięć sezonów artystycznych.
Kiedy w 2011 roku uchwalano wielką nowelizację ustawy, która weszła w życie 1 stycznia 2012 r., jedną z intencji ustawodawcy było odizolowanie instytucji kultury od wpływu bieżącej polityki. Dlatego zdecydowano się na relatywnie długie kadencje dyrektorów – między innymi po to, aby nie były one bezpośrednio spięte z kadencjami władz publicznych.
Przypomnijmy, że wówczas kadencja samorządu trwała cztery lata, analogicznie jak kadencja Sejmu i Senatu. W 2018 roku kadencję władz samorządowych wydłużono do pięciu lat. Jednocześnie ograniczono liczbę kadencji wójtów, burmistrzów i prezydentów miast do dwóch. Tyle że mówimy tutaj o funkcji pochodzącej z wyboru i dającej bardzo duże możliwości reprodukowania władzy.
W mojej opinii samo skrócenie maksymalnej długości kadencji dyrektora nie będzie miało wielkiego praktycznego znaczenia. I tak gros dyrektorów jest powoływanych na okresy trzy-, cztero- czy pięcioletnie. Jest to jednak bardzo zły sygnał. Zupełnie sprzeczny z narracją o wzmacnianiu autonomii instytucji kultury. Jeżeli maksymalna długość kadencji dyrektora będzie się pokrywać z długością kadencji wójta, burmistrza czy prezydenta miasta, to zamysł sprzed kilkunastu lat zostanie mocno naruszony. Jedyny efekt, to zwiększenie presji w stosunku do dyrektorów.
Jednocześnie niepokój budzą propozycje dotyczące wpisania do ustawy autonomii programowej dyrektorów. Paradoksalnie, bo wiele osób w środowisku od dawna oczekuje doprecyzowania przepisów gwarantujących autonomię instytucji kultury. Problem w tym, że w założeniach projektu jest mowa o autonomii programowej dyrektora, a jednocześnie o uregulowaniu trybu kontroli instytucji kultury.
Dziś wiemy, że autonomia, która jest zapisana w ustawie nie wprost, dotyczy instytucji kultury jako samodzielnego podmiotu, a nie tylko dyrektora i nie tylko obszaru kształtowania programu. Mamy jednocześnie całą serię wyroków sądów administracyjnych potwierdzających, że nadzór organizatora nad instytucją kultury nie ma podstawy prawnej. Kontrola może być natomiast sprawowana przez organ stanowiący, tj. radę gminy, radę powiatu czy sejmik województwa, tylko za pośrednictwem komisji rewizyjnej.
To może sugerować – chociaż bardzo wyraźnie zastrzegam, że nie znam projektu, ponieważ nadal nie został opublikowany, że Ministerstwo niekoniecznie widzi potrzebę ochrony autonomii instytucji kultury w takim zakresie, jaki wynika dzisiaj z ustawy i orzecznictwa. A to byłaby zmiana zdecydowanie poważniejsza niż kilka korekt technicznych.
Marta Cienkowska bardzo mocno akcentuje inną propozycję: uregulowanie statusu tak zwanych społecznych instytucji kultury. Problem w tym, że również tutaj trudno mówić o rewolucji.
Po pierwsze, ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej już dzisiaj pozwala na tworzenie instytucji kultury wspólnie z partnerami społecznymi, takimi jak stowarzyszenia czy fundacje. Nieliczne, ale istniejące przykłady w Polsce potwierdzają, że jest to możliwe.
Po drugie, obecne przepisy pozwalają również na wieloletnie finansowanie organizacji pozarządowych prowadzących działalność kulturalną. Tak dzieje się chociażby w Warszawie czy we Wrocławiu.
Zmiana z pewnością może poprawić sytuację i komfort funkcjonowania dużych, profesjonalnych organizacji pozarządowych prowadzących takie para-instytucje. Ale przełomem nie jest.
Jeszcze raz zastrzegam: nie widziałem tekstu nowelizacji. Jednak z wypowiedzi Marty Cienkowskiej wynika, że ani część dotycząca społecznych instytucji kultury, ani pozostałe zapowiedziane zmiany nie są żadną rewolucją.
A już na pewno trudno na tym etapie nazywać je największą nowelizacją „ustawy matki” od 1991 roku. Nie wiem, czy tę wypowiedź słyszał Bogdan Zdrojewski, minister kultury w latach 2007–2014. To właśnie on firmował największą do tej pory nowelizację ustawy, która weszła w życie 1 stycznia 2012 roku.
To wtedy wprowadzono między innymi zasadę powoływania dyrektorów na czas określony. To wtedy przede wszystkim zróżnicowano instytucje kultury na instytucje artystyczne oraz instytucje niebędące instytucjami artystycznymi.
Jakość części wprowadzonych wówczas rozwiązań do dzisiaj odbija nam się czkawką, ale nie sposób zaprzeczyć, że była to bardzo duża zmiana systemowa.
Tymczasem Marta Cienkowska robi wrażenie osoby, która zwyczajnie nie odrobiła lekcji. Dowodem jest jej wypowiedź, ale również informacja zamieszczona na stronie Ministerstwa, według której nowelizacja ma zlikwidować powołania dyrektorów na czas nieokreślony.
Problem polega na tym, że powołań na czas nieokreślony nie ma już od 14 lat. Pozostała jedynie grupa dyrektorów powołanych przed wejściem w życie przepisów z 2012 roku, którzy do tej pory pracują bez zmiany aktu powołania.
Do tej sytuacji doszło zresztą również za sprawą samego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Resort przyjmował bowiem, że w przypadku dyrektorów domów, ośrodków kultury czy bibliotek powołanych na podstawie starych przepisów nic się nie zmienia i mogą oni nadal pracować na dotychczasowych zasadach.
Marta Cienkowska akcentuje też, że po nowelizacji organizator będzie musiał powołać kandydata wyłonionego w konkursie na dyrektora instytucji kultury. Tu również można odnieść wrażenie, że lekcje nie do końca zostały odrobione.
Obecne przepisy de facto nie pozostawiają już w tej kwestii większych wątpliwości. Dodajmy: przepisy wprowadzone w 2019 roku między innymi na skutek wcześniejszych wyroków sądów administracyjnych. Wynika z nich, że kandydat wyłoniony w konkursie musi zostać powołany, jeżeli zaakceptuje przedstawione przez organizatora warunki organizacyjno-finansowe.
Głośna sprawa Teatru im. Stefana Żeromskiego w Kielcach i wyrok NSA z marca tego roku tylko to potwierdziły. Literalne wpisanie tej zasady do ustawy może więc przepis doprecyzować. Ale rewolucją z pewnością nie jest.
Nie chcę oceniać całej komunikacji Ministerstwa pod kierownictwem Marty Cienkowskiej. Podczas poniedziałkowej konferencji padały jednak takie hasła jak „konstytucja dla kultury” czy „ustawa matka”. Zapewne miały budować wrażenie przełomu. Tyle że przełomu najprawdopodobniej nie będzie.
Jeżeli pacjentką jest „matka” w średnim wieku, bo Marta Cienkowska sama przypomina, że ustawa obowiązuje od 1991 roku, to na podstawie tego, co dotychczas usłyszeliśmy, można mówić najwyżej o liftingu. Nie o poważnej operacji.
Zapowiedziane przez Ministerstwo zmiany nie przebudowują zasadniczo ustroju instytucji kultury. Nie mają też nic wspólnego z żadną „konstytucją”. To zestaw poprawek i zmian dotyczących kilku, czasami bardzo szczegółowych problemów. Niektóre są potrzebne. Niektóre mogą być dobre. Inne już teraz budzą uzasadnione pytania. Ale nazywanie tego największą reformą od 1991 roku jest co najmniej mocno na wyrost.
Najsmutniejsze w tym wszystkim jest jednak coś innego. Mam wrażenie, że duża część środowiska naprawdę uwierzyła, że po współKongresie Kultury, konsultacjach, w których do Ministerstwa wpłynęło 860 rekomendacji przyjdzie głęboka zmiana odpowiadająca na rzeczywiste problemy sektora. Że chodzi o realną poprawę sytuacji instytucji kultury. O ich podmiotowość i autonomię. Ale również o dowartościowanie ludzi, którzy w kulturze pracują, artystów, animatorów, bibliotekarzy, pracowników technicznych i administracyjnych. O tym ostatnim wielokrotnie mówiła zresztą poprzedniczka Marty Cienkowskiej, Hanna Wróblewska.
Do dzisiaj nie wiemy jednak, które z tych 860 postulatów zostały zaakceptowane, które odrzucone i dlaczego. Sam próbowałem do tego dotrzeć i wystąpiłem do Ministerstwa o udostępnienie notatek z posiedzeń zespołu pracującego nad nowelizacją. Ministerstwo nie chciało ich ujawnić.
A przecież za tymi 860 postulatami stoi olbrzymi kapitał społeczny i energia ludzi, którzy współtworzyli współKongres Kultury, brali w nim udział a potem uczestniczyli w konsultacjach. Poświęcali swój czas i dzielili się wiedzą. Mam wrażenie, że ten kapitał został po prostu zmarnowany. Bo jeśli zaprasza się ludzi do współtworzenia zmian, a później nawet nie wiadomo, co stało się z ich propozycjami, to następnym razem znacznie trudniej będzie ich przekonać, że warto się angażować.
Dzisiaj wygląda na to, że dowartościowana zostanie przede wszystkim stosunkowo wąska grupa dużych, wyspecjalizowanych i mocno sprofesjonalizowanych organizacji pozarządowych. A animatorzy kultury, bibliotekarze, aktorzy, pracownicy obsługi technicznej, administracji i pozostali pracownicy samorządowych instytucji kultury mogą sobie dalej marzyć o trzynastkach.
I obawiam się, że właśnie to zdanie z całej tej „konstytucji dla kultury” zostanie zapamiętane najlepiej.
Paweł Kamiński
***
Zapis wypowiedzi Marty Cienkowskiej Ministry Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat planowanych zmian w ustawie o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej.
***
Fot. Paweł Kamiński

