Prokuratorzy nie odpuszczają. Statuty instytucji kultury trafiają do sądów administracyjnych nawet po dekadzie obowiązywania, a sądy przyznają rację skarżącym. Tylko 3 września 2026 r. dwa wojewódzkie sądy administracyjne – w Poznaniu i w Kielcach – unieważniły w całości lub w części statuty dwóch bibliotek. Oba wyroki są nieprawomocne, ale już dziś pokazują, w którą stronę to zmierza.

We wrześniu pisałem, że prokuratorzy korzystają ze swoich uprawnień i warto sprawdzić swój statut, zanim zrobi to prokurator. Opisywałem wtedy wniosek prokuratora w sprawie statutu domu kultury w Chodzieży, unieważnione po blisko trzydziestu latach statuty z powiatu staszowskiego i statut muzeum lubuskiego, nadany ponad ćwierć wieku temu. Minęło kilka tygodni i mamy kolejne rozstrzygnięcia. Nie są to pojedyncze wypadki przy pracy, tylko trend.

Od dawna stawiam tezę, że miażdżąca większość statutów instytucji kultury zawiera przepisy niezgodne z prawem. Prokuratura najwyraźniej doszła do podobnego wniosku – i zaczęła działać systemowo.

Sieraków: statut biblioteki unieważniony w całości

Pierwsza sprawa dotyczy Biblioteki Publicznej Gminy Sieraków w Wielkopolsce. Prokurator Regionalny w Poznaniu zaskarżył uchwałę Rady Miejskiej w Sierakowie z 26 kwietnia 2022 r. w sprawie statutu biblioteki. Zarzut był jeden: w statucie nie ma organów doradczych ani sposobu ich powoływania, choć wymaga tego art. 13 ust. 2 pkt 3 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej.

Rada Miejska broniła się argumentem, który zna wielu organizatorów bibliotek. Art. 15 ustawy o bibliotekach stanowi, że przy bibliotece może działać rada biblioteczna lub inny organ doradczy. Skoro „może”, to nie musi – a skoro ustawa o bibliotekach jest przepisem szczególnym, wyłącza ogólną regułę z ustawy o działalności kulturalnej.

Sąd tego argumentu nie przyjął. Uznał, że art. 15 ustawy o bibliotekach nie wyłącza art. 13 ust. 2 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, tylko go uzupełnia. Art. 13 ust. 2 określa obowiązkowe elementy statutu, a art. 15 wskazuje jedynie, jaki to może być organ – rada biblioteczna albo inny organ doradczy i opiniodawczy. Gdyby ustawodawca chciał zwolnić biblioteki z obowiązku określenia organów doradczych, zrobiłby to wprost. Katalog z art. 13 ust. 2 jest zamknięty i obligatoryjny, a jego niewypełnienie to istotne naruszenie prawa.

Najważniejsza jest jednak sankcja. Sąd nie poprzestał na wskazaniu luki – stwierdził nieważność całego statutu, bo pozostawienie w obrocie jego części i tak nie realizowałoby delegacji ustawowej. Biblioteka zostaje więc bez statutu z powodu braku jednego paragrafu.

  • Wyrok WSA w Poznaniu z 3 września 2026 r., sygn. akt III SA/Po 500/26 (nieprawomocny)

Uwaga: orzecznictwo jest podzielone

Tu trzeba uczciwie powiedzieć, że sprawa nie jest przesądzona. Sam poznański sąd odnotował, że w orzecznictwie funkcjonują dwa stanowiska. Część wyroków – m.in. WSA w Kielcach z 25 lutego i 12 marca 2026 r. (II SA/Ke 687/25, II SA/Ke 600/25) oraz WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 14 stycznia 2026 r. (II SA/Go 642/25) – traktuje art. 15 ustawy o bibliotekach jako lex specialis i uznaje organ doradczy w bibliotece za fakultatywny. Poznańskie wydziały konsekwentnie przyjmują odwrotnie (IV SA/Po 1643/20, IV SA/Po 147/24, III SA/Po 207/26), a wyrok w sprawie Sierakowa po raz pierwszy wprost rozprawia się z argumentem z art. 15.

Co z tego wynika dla praktyki? Dopóki Naczelny Sąd Administracyjny nie rozstrzygnie sporu, rozsądny organizator nie powinien grać w ruletkę. Wpisanie do statutu biblioteki organu doradczego – choćby rady bibliotecznej – i sposobu jego powoływania kosztuje niewiele. Jego brak może kosztować cały statut.

 

Mirzec: wójt nie nadzoruje biblioteki

Druga sprawa pochodzi z województwa świętokrzyskiego. Prokurator Rejonowy w Starachowicach zaskarżył uchwałę Rady Gminy w Mircu z 29 kwietnia 2016 r. o połączeniu Gminnej Biblioteki Publicznej i Gminnego Domu Kultury i Integracji w jedną instytucję – Bibliotekę i Ośrodek Kultury Gminy Mirzec. Uchwała obowiązywała ponad dziesięć lat.

Problemem okazał się jeden przepis statutu: „Nadzór nad organizacją i funkcjonowaniem Biblioteki i Ośrodka Kultury Gminy Mirzec sprawuje Wójt Gminy Mirzec”. To klasyk, który znajdziecie w setkach statutów w całym kraju. Sąd przypomniał to, co powtarzam od lat: żaden przepis ani ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, ani ustawy o bibliotekach nie przyznaje organowi wykonawczemu kompetencji nadzorczych wobec instytucji kultury posiadającej osobowość prawną. Taki zapis wykracza poza delegację ustawową i stanowi istotne naruszenie prawa. Co ciekawe, sama rada gminy w odpowiedzi na skargę przyznała prokuratorowi rację.

Pozostała część skargi została oddalona. Prokurator domagał się unieważnienia całej uchwały, sugerując, że wątpliwości budzi samo połączenie biblioteki z domem kultury, ale nie wskazał żadnych konkretnych uchybień. Gmina wykazała natomiast dokumentami, że przeszła całą procedurę z ustawy o bibliotekach: podjęła uchwałę intencyjną, ogłosiła zamiar połączenia z uzasadnieniem z zachowaniem sześciomiesięcznego terminu, uzyskała opinię wojewódzkiej biblioteki publicznej i Krajowej Rady Bibliotecznej oraz zgodę ministra kultury. To uratowało uchwałę.

  • Wyrok WSA w Kielcach z 3 września 2026 r., sygn. akt II SA/Ke 274/26 (nieprawomocny)

 

Co z tego wynika?

Po pierwsze, czas nie leczy statutu. Statut instytucji kultury jest aktem prawa miejscowego, więc roczny termin z art. 94 ustawy o samorządzie gminnym go nie chroni. Statut z Mirca obowiązywał dziesięć lat, ten z Sierakowa – cztery i zdążył być nawet nowelizowany. Prokuratorowi to nie przeszkadzało.

Po drugie, prokuratorzy idą po najczęstsze błędy. Brak organów doradczych i nieuprawniony nadzór wójta czy burmistrza to te same zarzuty, które pojawiały się w sprawach z Chodzieży, Bogorii i Osieka. To nie są wyrafinowane spory doktrynalne, tylko powtarzalne wzorce, które łatwo wyłapać – i prokuratura właśnie to robi.

Po trzecie, nawet nieprawomocne wyroki stają się argumentem. Rozstrzygnięcia z 3 września będą cytowane w kolejnych skargach i wnioskach prokuratorów, podobnie jak wcześniejsze wyroki kieleckie były cytowane w sprawie Mirca. Czekanie, aż orzecznictwo „się ustabilizuje”, to strategia, która może skończyć się w sądzie.

Po czwarte, papiery mają znaczenie. W sprawie Mirca gmina obroniła połączenie instytucji, bo miała pełną dokumentację procedury. Warto sprawdzić, czy Wasza dokumentacja przetrwałaby podobną kontrolę.

Sprawdź swój statut, póki to Ty decydujesz o terminie

Organizator, który sam zmieni wadliwy statut, robi to we własnym tempie i na własnych warunkach. Organizator, który poczeka na prokuratora, może obudzić się z instytucją bez statutu i koniecznością pilnego uchwalania nowego.

Dlatego przypominam o narzędziu, które udostępniłem we wrześniu. Weryfikator statutów instytucji kultury automatycznie analizuje statut i wskazuje prawdopodobne błędy – w tym oba problemy, które legły u podstaw opisanych wyroków: brak organów doradczych i bezprawne uprawnienia nadzorcze organizatora. Działa w oparciu o stale rozwijany algorytm, wsparty trybem sztucznej inteligencji pogłębiającym analizę. Nie zastępuje opinii eksperckiej ani prawnej, ale pozwala szybko zorientować się, czy jest się czym martwić.

Weryfikator jest bezpłatny, a raport z badania statutu można pobrać w formacie PDF. Jeśli potrzebujecie szczegółowej analizy, przez formularz w weryfikatorze możecie zamówić opinię ekspercką.

👉 Sprawdź swój statut w weryfikatorze statutów instytucji kultury, zanim zrobi to prokurator.

Dodaj komentarz

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.