Gdyby organizatorem Teatru Klasyki Polskiej był samorząd, to najprawdopodobniej świeżo nadany statut zostałby uchylony przez wojewodę z powodu niezgodności z prawem. Ale, że organizatorem jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, którego nikt nie nadzoruje, to teatr może mieć statut zawierający przepisy naruszające ustawę o organizowaniu prowadzeniu działalności kulturalnej.
Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Maciej Wróbel zarządzeniem z dnia 31 grudnia 2025 r. nadał statut Teatrowi Klasyki Polskiej. Zarządzenie dostępne jest w Biuletynie Informacji Publicznej MKiDN.
W statucie znalazłem kilka błędów, które w mojej opinii kwalifikują go do uchylenia. Z powodu analogicznych błędów statuty samorządowych instytucji kultury statuty są uchylane przez wojewodów oraz sądy administracyjnych. Dzieje się tak w wielu województwach, chociaż nie we wszystkich, bo trzeba pamiętać, że nie wszystkie urzędy wojewódzkie równie uważnie przyglądają się statutom instytucji kultury.
Wzorcowy pod tym względem jest Śląski Urząd Wojewódzki, w którym Wydział Nadzoru Prawnego bardzo dba o zgodność statutów z ustawą organizowaniu prowadzeniu działalności kulturalnej. Więc można śmiało założyć, że gdyby organizatorem teatru był których ze śląskich samorządów, to Wojewoda Śląski statut by uchylił.
Problem z tym, że Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego nikt nie nadzoruje i w związku z tym w wielu statutach państwowych instytucji kultury funkcjonują niezgodne z prawem przepisy, które w przypadku samorządowych instytucji kultury są uchylane. Dodać trzeba, że statut Teatru Klasyki Polskiej, to nie jedyny statut, który zawiera poważne błędy. Wśród narodowych instytucji jest takich przypadków jest znacznie więcej.
Jednym z najbardziej jaskrawych przypadków jest statut Narodowego Centrum Kultury podpisany w 2024 r. przez Wiceministrę Bożenę Żelazowską. W statucie NCK wskazano między innymi, że minister sprawuje nad nim nadzór. Tymczasem, co powtarzam od lat, organizator nie posiada uprawnień nadzorczych w stosunku do instytucji kultury, a ponadto ustawa organizowaniu prowadzenia działalności kulturalnej nie upoważnia organizatora do umieszczania tego typu regulacji w statucie. Oprócz tego w tym statucie znalazłem kilkanaście innych błędów.
Co ciekawe statut NCK został podpisany już po tym, gdy udowodniłem, że Ministerstwo przez lata publikowało wadliwe wzory statutów zawierające analogiczne błędy. Po moich publikacjach zostały one usunięte ze strony Ministerstwa, ale praktyka w resorcie się nie zmieniła i nadal ministrowie podpisują prawnicze buble.
Od lat apeluje o to, aby w kulturze doprowadzić do stanu swoistego “terroru praworządności”, który jest niezbędny dla zachowania faktycznej autonomii instytucji kultury, a także dla ich codziennego funkcjonowania, zwłaszcza w relacjach z organizatorami. Niestety Ministerstwo zupełnie się tym nie przejmuje.
Warto też odnotować, że Ministerstwo utrzymuje komórki organizacyjne, w których kompetencjach jest “nadzór nad instytucjami”. Pod koniec ubiegłego roku resort ogłosił nawet nabór na stanowisko naczelnika wydziału w Wydziale nadzoru nad instytucjami artystycznymi w obszarze teatru w Departamencie Narodowych Instytucji Kultury. To zdumiewające, że w państwie prawa podczas gdy NSA wskazuje na brak podstawy prawnej do nadzoru organizatora nad instytucjami, Ministerstwo finansuje komórki organizacyjne i stanowiska urzędników, którzy te bezprawne kompetencje mają realizować!
Ministerstwo w przeszłości publikowało wadliwe wzory dokumentów, kolportowało nieprawdziwe informacje, albo podejmowało decyzje na bakier z ustawą organizowaniu prowadzeniu działalności kulturalnej (np. organizowało “zamknięte” konkursy na dyrektorów instytucji, czego nie przewiduje ustawa). Skoro Ministerstwo nie szanuje ustawy, to trudno się dziwić samorządom. Ktoś jednak powinien podnosić poprzeczkę i wytyczać standardy funkcjonowania organizatorów instytucji kultury.
Jakie błędy znalazłem w statucie Teatru Klasy Polskiej?
Poniżej wymieniam trzy najbardziej jaskrawe błędy popełnione przez ministerialnych urzędników.
Do uchylenia w mojej opinii kwalifikuje się § 6 ust. 1 statutu: “Teatr jest zarządzany przez Dyrektora, którego powołuje i odwołuje Minister w trybie określonym ustawą.” Zgodnie z art. 13. ust. 2 pkt 3 Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej statut instytucji kultury musi określać sposób powoływania organów zarządzających. Przepis art. 13. ust. 2 pkt 3 Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej nie daje delegacji do określenia w statucie sposobów czy okoliczności odwoływania dyrektorów. Zasady odwoływania dyrektorów określa art. 15 ust. 6 ustawy. Takie stanowisko potwierdza wyrok NSA z 17 września 2021 r. – sygn. akt II OSK 52/21. Rozstrzygnięć nadzorczych i wyroków w podobnych sprawach było co najmniej kilka. Warto przypomnieć, że dosłownie kilka tygodni temu w podobnej sprawie wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach.
Kolejnym przepisem statutu Teatru Klasyki Polskiej, który kwalifikuje się do uchylenia jest § 7 ust. 1: “Dyrektor może ustanawiać pełnomocników do dokonywania czynności prawnych w imieniu Teatru, określając zakres pełnomocnictwa.” Statut instytucji kultury nie powinien zawierać zapisów dotyczących uprawnień dyrektora do ustanawiania i odwoływania pełnomocników jak i zakresu ich umocowania. To samo dotyczy określenia w statucie wymogu pisemnej formy pełnomocnictwa oraz obowiązku ujawnienia pełnomocnictw w księdze rejestrowej instytucji kultury. W tej sprawie w 2011 r. wypowiedział się m.in. WSA w Opolu (II SA/Op 459/10). Jak uzasadnił sąd art. 13 ust. 2 Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej przewiduje, że statut instytucji kultury powinien określać jej podstawowe zasady ustrojowe nie przewiduje natomiast regulacji dotyczących tak szczegółowych kompetencji dyrektora. Ani przepis art. 13 ust. 2 ani inne przepisy ustawy nie obejmują kwestii dotyczących zasad działania dyrektora lub innych osób w zakresie składania oświadczeń w imieniu instytucji kultury, a także trybu udzielania pełnomocnictwa przez dyrektora. Z tego względu należy przyjąć, że ustawodawca nie upoważnił organizatora do regulowania tych zagadnień w statucie instytucji kultury. Poza tym pełnomocnik z całą pewnością nie jest żadnym z organów instytucji kultury wymienionych w art. 13 ust. 2 pkt 3 ustawy, tj. nie jest ani organem zarządzającym ani doradczym.
Z podobnych powodów do uchylenia kwalifikuje się też § 13: “Do dokonywania czynności prawnych w imieniu Teatru, w tym do składania oświadczeń w zakresie jego praw i obowiązków majątkowych uprawniony jest Dyrektor.”. Zgodnie z art. 27. ust. 1. Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej instytucja kultury gospodaruje samodzielnie przydzieloną i nabytą częścią mienia oraz prowadzi samodzielną gospodarkę w ramach posiadanych środków, kierując się zasadami efektywności ich wykorzystania. Natomiast zgodnie z art. 17 ustawy dyrektor instytucji kultury zarządza instytucją i reprezentuje ją na zewnątrz. To oznacza, że dyrektor instytucji kultury nie potrzebuje upoważnienia do do składania oświadczeń w zakresie jego praw i obowiązków majątkowych, a sama regulacja nie powinna się znaleźć z statucie, bo przekracza zakres regulacji określony w art. 13. ust. 2 ustawy.